चंद्रशेखर तेली, जामसंडे

एकता,सद्भावना आणि विजयाचे प्रतीक ! दसरा सण !

दसरा (दसरा किंवा विजयादशमी) हा एक महत्त्वपूर्ण हिंदू सण आहे, जो अश्विन महिन्यात (सप्टेंबर-ऑक्टोबर) साजरा केला जातो. हा सण विशेषतः भारत, नेपाळ, आणि इतर काही दक्षिण आशियाई देशांमध्ये मोठ्या उत्साहाने साजरा केला जातो. दसरा दुर्गापूजेच्या शेवटच्या दिवशी, म्हणजे नवमीनंतरच्या दहाव्या दिवशी येतो.

दसऱ्याचे महत्त्व:
दसऱ्याच्या दिवशी प्रभू श्रीरामाने लंकेच्या राजा रावणाचा वध केला, यामुळे दसरा सणाला विजयादशमी म्हणतात, कारण हा दुष्टावरील चांगल्याच्या विजयाचा प्रतीक आहे.

हा सण देवी दुर्गाच्या महिषासुर राक्षसावर विजय मिळविल्याच्या रूपात देखील साजरा केला जातो. नऊ दिवसांच्या दुर्गापूजेच्या समाप्तीनंतर दहाव्या दिवशी देवीने महिषासुराचा वध केला, त्याला दसरा म्हणून साजरा करतात.

असे मानले जाते की प्रभू श्रीरामाने रावणावर विजय मिळवल्यानंतर अयोध्येत परत येताना दसरा सण साजरा झाला होता.

दसऱ्याच्या काही परंपरा आहेत.
उत्तर भारतात, विशेषत: उत्तर प्रदेश, बिहार आणि दिल्लीमध्ये, रावणाच्या मोठ्या पुतळ्याचे दहन करून सण साजरा केला जातो.

महाराष्ट्रात, दसऱ्याच्या दिवशी शस्त्रांची पूजा केली जाते, ज्यात शस्त्र,वाद्य आणि वाहनांची पूजा केली जाते.
महाराष्ट्रात, आपण एकमेकांना सोने समजून आपट्याचे पान देऊन शुभेच्छा देतो.

दसरा हा सण चांगुलपणाच्या वाईटावर विजय मिळविण्याचा संदेश देतो, आणि तो एकता, सद्भावना आणि विजयाचे प्रतीक मानला जातो.

दसऱ्याच्या दिवशी शस्त्रांची पूजा करण्याची प्रथा आहे. प्राचीन काळात योद्धे या दिवशी त्यांच्या शस्त्रांची पूजा करत असत, जेणेकरून त्यांच्या जीवनात विजय आणि समृद्धी येईल. आजकाल, ही प्रथा घरातील औजारे, वाहने, आणि व्यवसायात वापरण्यात येणाऱ्या वस्तूंची पूजा करून साजरी केली जाते.

दसऱ्याच्या दिवशी लोक आपसात आपट्याच्या झाडाची पाने “सोनं” म्हणून एकमेकांना देतात. याबद्धल अनेक कथा सांगितल्या जातात.
” वरतंतू नावाचे ऋषी आपल्या आश्रमात शिष्यांना ज्ञानदान करीत असत .त्यांचा एक कौत्य नावाचा शिष्य होता. ज्ञानार्जनानंतर त्याने वरतंतु ऋषींनी शिष्यांकडून गुरुदक्षिणा घ्यावी म्हणून हट्ट धरला. गुरूंनी त्याच नकार दिला. तरीही कौत्य ऐकायला तयार नाही म्हणून त्यांनी चौदा विद्या शिकवल्या त्यासाठी चौदा कोटी सुवर्ण मुद्रांची मागणी केली. सहज शक्य गोष्ट आहे असे वाटून त्याने यासाठी राजा रघुराजाकडे मागणी केली. पण रघुराजाही यासाठी असमर्थ ठरला. परंतु याचकाला रिक्त हस्ते कधीही न पाठवलेल्या रघुराजांनी कौत्याला तीन दिवसानंतर पुन्हा बोलावले. व यासाठी कुबेराच्या खजिन्यावर स्वतः स्वारी करण्याचे ठरवले .कुबेराला हे कळतात त्याने अयोध्येत सुवर्णमुद्रांचा पाऊसच पडला. यातून चौदा कोटी सुवर्ण मुद्रा गुरु वरतंतू यांना गुरुदक्षिणा म्हणून त्याने दिल्या. तो अश्विन शुद्ध दशमीचा दिवस होता. ज्या वृक्षावर या सुवर्णमुद्रा पडल्या ते झाड होते आपट्याचे ! त्यामुळे दसऱ्याच्या दिवशी आपट्याची पाने सोने म्हणून लुटायची प्रथा आहे.”

काही ठिकाणी दसऱ्याच्या दिवशी प्रभू रामाने रावणाचा वध केला, म्हणून रावणाचे प्रतीकात्मक पुतळे तयार करून त्याचे दहन केले जाते. हे दुष्टावर चांगल्याच्या विजयाचे प्रतीक आहे.

दसऱ्याच्या दिवशी अनेकजण नवीन वस्तू, विशेषतः वाहन, कपडे, किंवा घरातील अन्य साहित्य खरेदी करतात. हे शुभ मानले जाते आणि या दिवशी खरेदी केलेल्या वस्तूंमध्ये समृद्धी येईल, अशी भावना असते.
लोक एकमेकांना दसऱ्याच्या शुभेच्छा देतात आणि “विजयी भव” असे म्हणतात. हा सण आनंद आणि सामाजिक स्नेहाच्या वातावरणात साजरा केला जातो.

महाराष्ट्रात दसऱ्याच्या निमित्ताने विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. यामध्ये नृत्य, नाटक, आणि संगीताचे कार्यक्रम असतात.

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात दसरा हा सण विशेष पारंपारिक पद्धतीने आणि आनंदात साजरा केला जातो. कोकणातील हा भाग आपल्या समृद्ध सांस्कृतिक आणि धार्मिक परंपरांसाठी प्रसिद्ध आहे, त्यामुळे दसरा सणाच्या वेळी येथील अनेक विशेष प्रथा आणि परंपरा पाहायला मिळतात.

सिंधुदुर्गातील दसऱ्याचे वैशिष्ट्य:

1. देवळातली पूजा आणि उत्सव:

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील गावांमध्ये देवळांमध्ये मोठ्या उत्साहाने पूजा केली जाते. विशेषतः ग्रामदैवताची पूजा महत्त्वाची असते. गावकरी एकत्र येऊन ग्रामदैवताची आराधना करतात. या देवतांसोबत सिमोल्लंघन करून सोनं लुटतात. आणि एकमेकाना आपट्याची पाने देऊन शुभेच्छा देतात.
कोकणातील पारंपरिक कुटुंबांमध्ये शस्त्रपूजेची प्रथा आहे. पूर्वीच्या काळात योद्धे त्यांच्या शस्त्रांची पूजा करत असत, आणि आजही ही परंपरा जपली जाते. तसेच, घरातील दैनंदिन वापरातील वस्तूंची पूजा केली जाते.

2. घराची सजावट:

दसऱ्याच्या निमित्ताने घरे सजवण्याची प्रथा आहे. घरोघरी तोरण बांधले जाते आणि रंगोळी काढली जाते. दसऱ्याच्या दिवशी घरात नवीन वस्तू किंवा कपडे खरेदी करणे शुभ मानले जाते.

3. सांस्कृतिक कार्यक्रम:

सिंधुदुर्गातील अनेक गावांमध्ये दसऱ्याच्या निमित्ताने नाटक, भजने आणि दशावतार यांसारखे सांस्कृतिक कार्यक्रम काही ठिकाणी आयोजित केले जातात. यामुळे गावकरी एकत्र येऊन सांस्कृतिक कार्यक्रमांचा आनंद लुटतात.

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील दसरा सण हा धार्मिक आणि सांस्कृतिक महत्त्वाचा आहे. लोक पारंपारिक पद्धतीने सण साजरा करून एकमेकांना आनंद, सन्मान आणि विजयाच्या शुभेच्छा देतात.